W 2018 roku kościół św. Michała Archanioła w Domachowie miał obchodzić 450-lecie. Punktem wyjścia był powtarzany od lat 1568 rok. Podczas prac konserwatorskich spod późniejszego deskowania wyszła jednak dekoracja z datą 1523 i imieniem plebana Fabiana.
Jubileuszowa data przestała się zgadzać. Potem przebadano drewno i okazało się, że część belek pochodzi z drzew ściętych jeszcze w XIV wieku.
Najpierw pojawiło się 1523
Odsłonięta dekoracja obejmowała postacie apostołów, krzyże konsekracyjne i fragmenty inskrypcji. Rozpoznano między innymi św. Jana Ewangelistę z kielichem oraz św. Andrzeja z krzyżem w kształcie litery X.
W najstarszej warstwie malarskiej znajdował się również zapis 1523 związany z plebanem Fabianem, a sama dekoracja oznacza, że w tym czasie kościół już istniał i miał wnętrze przygotowane do rozbudowanego programu malarskiego.
Badacze wykryli w tej warstwie także fluoryt, pigment używany w późnogotyckim i wczesnorenesansowym malarstwie Europy Środkowej. W publikacji poświęconej odkryciom Domachowo wskazano jako pierwszy odnotowany przykład jego użycia w Wielkopolsce.
Pojawiła się hipoteza o związku warsztatu malarskiego ze Śląskiem. Na jednej ze ścian zachował się również fragment napisu mogący zawierać imię „Joaes”, lecz obecny materiał nie pozwala na identyfikację malarza.
Sześćdziesiąt jeden próbek drewna
Badania dendrochronologiczne objęły 61 próbek. Dendrochronologia porównuje układ rocznych przyrostów drewna z datowanymi seriami i w odpowiednich warunkach pozwala określić czas ścięcia drzewa.
W Domachowie część dębowych elementów konstrukcji prezbiterium oraz krótszych elementów więźby wykonano z drewna pochodzącego z drzew ściętych w latach 1368–1369, podczas gdy inne próbki wskazały 1502–1503.
Między najstarszym drewnem a rokiem 1568 leży niemal dwieście lat. Tego wyniku nie można jednak zamienić w prostą formułę „kościół zbudowano w 1369 roku”, ponieważ badanie datuje drewno, a drewniane elementy można było przenosić, ponownie wykorzystywać i włączać do późniejszych przebudów.
W obecnym kościele współistnieją ponadto starsza konstrukcja zrębowa oraz późniejszy układ słupowo-ryglowy. Najbezpieczniejszy wniosek jest więc konkretny: dzisiejsza świątynia zawiera elementy wykonane z drewna ściętego w latach 1368–1369.
Rok 1568 należał do ołtarza
Skoro kościół istniał przed 1523 rokiem, trzeba było ponownie zapytać, skąd wzięła się data 1568.
Wizytacja z 1667 roku zanotowała, że w 1568 roku kupiono retabulum głównego ołtarza, czyli nastawę z przedstawieniem Ukrzyżowanego, dlatego data rzeczywiście należała do historii świątyni, lecz dotyczyła jej wyposażenia, a nie budowy kościoła.
W późniejszych opracowaniach kontekst uległ zatarciu i 1568 zaczął funkcjonować jako rok budowy kościoła. W 2018 roku właśnie ta data stała się podstawą planowanego 450-lecia, podczas gdy prace konserwatorskie odsłaniały już starszą dekorację.
Badania archeologiczne z 2020 roku dołożyły kolejne elementy: kamienną podstawę dawnego ołtarza, ślady wcześniejszej posadzki, ceramikę oraz materiał numizmatyczny. W szerszym zbiorze z kościoła i jego otoczenia odnotowano 44 zabytki numizmatyczne, w tym denar Władysława III z lat 1434–1444 i XV-wieczne fałszerstwo. Znaleziono również ręcznie wykonywaną cegłę posadzkową z przełomu XIV i XV wieku.
Żaden z tych przedmiotów samodzielnie nie datuje całego kościoła. Razem poszerzają jednak chronologię miejsca daleko poza dawną metrykę z 1568 roku.
Jeden kościół, wiele dat
Dzisiejsza świątynia jest wynikiem kolejnych faz budowy, napraw i przebudów. W latach 1930–1931 została znacznie powiększona według projektu Lucjana Michałowskiego, pod nadzorem Nikodema Pajzderskiego; powstały wtedy między innymi nowa wieża i kaplica.
Dlatego odpowiedź na pytanie o „rok budowy” Domachowa nie mieści się już w jednej liczbie. Są belki z drzew ściętych w latach 1368–1369, elementy z 1502–1503, dekoracja z 1523 roku i retabulum kupione w 1568.
Największa zmiana nie polega na zastąpieniu jednej daty inną. Badania pokazały budynek, którego kolejne części powstawały i zmieniały się przez stulecia.
Skąd to wiemy?
- Artur Różański, Tomasz Jurek, Piotr Marciniak, Patrycja Łobodzińska, Ulrich Schaaf, „Wooden sacral architecture in Greater Poland. An interdisciplinary case study of the church in Domachowo”, Archaeologia Historica Polona 28 (2020), s. 175–197 – wyniki badań interdyscyplinarnych, w tym dendrochronologii.
- Patrycja Łobodzińska, Artur Różański, „Najstarsze wyposażenie kościoła w Domachowie w świetle wizytacji, dokumentów kościelnych i najnowszych odkryć”, w: Super fundamenta, Poznań 2022 – malowidła, dawne wyposażenie i odkrycia konserwatorskie.
- Anna Tejszerska, „Przebudowa kościoła w Domachowie według projektu Lucjana Michałowskiego jako przykład działań konserwatorskich z okresu międzywojennego”, Wiadomości Konserwatorskie 74 (2023) – przebudowa z lat 1930–1931 oraz historia wcześniejszego datowania.
- Komunikaty Wielkopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z okresu odkryć – materiały uzupełniające dotyczące prac konserwatorskich.
Zobacz także
- Kiedy zapisano „krobską biskupiznę”? Ślad z 1839 roku — inny przypadek, w którym jedna data wymaga precyzyjnego określenia, co właściwie dokumentuje.
- Kto szył Biskupian? Stanisława Chuda i ludzie od stroju — od konstrukcji kościoła do ludzi, którzy wykonywali materialne znaki miejscowej kultury.