Jak z dóbr stołowych biskupów poznańskich wyrosła Biskupizna

Odcinek III cyklu „Zanim była Krobia”

Nazwa mówi wszystko i nic. Biskupizna — czyli ziemia biskupia. Dwanaście wsi wokół Krobi, własny strój, własna mowa, własny taniec, rozpoznawalność, jakiej pozazdrościłby niejeden większy region. I ta nazwa, która wygląda na wyjaśnienie: byliśmy biskupi, stąd jesteśmy inni.

Tyle że gdy zapytać konkretniej — którzy biskupi, od kiedy, jak duży był ten majątek i co właściwie zmieniało w życiu wsi — odpowiedzi robią się nieostre. A gdy zapytać jeszcze konkretniej, czy „dwanaście wsi Biskupizny” kiedykolwiek stanowiło jedną jednostkę administracyjną, okazuje się, że nie tylko nie stanowiło, ale w XX wieku bywało rozdzielane między trzy gminy, a potem między cztery gromady [1].

To jest właśnie zagadka tego odcinka. Region, który przetrwał, choć administracja robiła wszystko, żeby go rozciąć.

Zaczniemy od średniowiecza, bo tam leży źródło nazwy. Skończymy w roku 1954, na podziale, który powinien był Biskupiznę zabić — a nie zabił.

(Numeracja przypisów jest w każdym odcinku niezależna.)

I. Klucz, nie region

Pierwsza rzecz do rozbrojenia to samo pojęcie. W literaturze regionalnej „klucz krobski” i „Biskupizna” bywają używane wymiennie, jakby oznaczały to samo. Nie oznaczają.

Klucz krobski to zespół dóbr biskupstwa poznańskiego, którego zasięg i organizacja zmieniały się w czasie; nie jest tożsamy ani z parafią, ani z kasztelanią, ani z późniejszą Biskupizną etnograficzną [2]. Był jednostką gospodarczo-administracyjną: grupą wsi zarządzanych z jednego ośrodka, przynoszących dochód biskupiemu stołowi.

Biskupizna natomiast jest kategorią historyczno-etnograficzną o zmiennym rozumieniu — i właśnie dlatego nie wolno jej używać jako gotowej ramy dla pradziejów czy średniowiecza [3].

Do tego dochodzi ostrzeżenie, które w tym cyklu wraca jak refren: nazwa „Krobia” w średniowieczu obejmowała kilka odrębnych punktów osadniczych — Krobię właściwą, Starą Krobię, Krobię Unięcinę (dzisiejsze Chumiętki), Krobię Sułkową (Sułkowice) i Krobię Kościelną, czyli Kościelną Wieś [4]. Wzmianka o dobrach biskupich „w Krobi” nie musi więc dotyczyć miasta.

Kiedy zatem biskupi pojawiają się tu na dobre? Odpowiedź z odcinka I brzmiała: własność książęca jest poświadczona w latach 1258–1284, biskupia dopiero w 1350 r. i przed 1375 r., a dokładnego aktu przejścia nie znamy [5]. Ale między tymi datami jest jeden dokument, który daje coś znacznie lepszego niż spór o rok: obraz tego, jak biskupstwo faktycznie budowało swój majątek.

II. Rok 1290: pierwszy pewny dokument w sercu przyszłej Biskupizny

20 kwietnia 1290 r. Przemysł II wystawia dokument, o który nikt się nie kłóci, bo nie ma o co — jest zachowany, datowany i jednoznaczny. Na prośbę biskupa poznańskiego Jana książę przyłącza źreb Wojciecha Okazańca w Domachowie do biskupiego Zimnowa i nadaje immunitet związany z prawem niemieckim (KDW II nr 643) [6].

Zatrzymajmy się nad tym, bo to zdanie warte jest całej legendy o zaginionym akcie z 1285 r.

Po pierwsze: Domachowo. Dzisiaj serce Biskupizny, wieś, z której pochodził Jan z Domachowa Bzdęga i której nazwa jest w regionie synonimem tradycji. W 1290 r. jest przedmiotem transakcji między księciem a biskupem.

Po drugie: mechanizm. To nie jest wielkie nadanie „grodu i okolicznych wsi jednym podpisem”. To przyłączenie jednego źrebu — części wsi, działu jednego gospodarza — do już istniejącego majątku biskupiego. Tak właśnie rosły dobra kościelne: kawałkami, przez nadania, zamiany i immunitety, przez dziesięciolecia [7].

Po trzecie: immunitet. Prawo niemieckie i zwolnienia z ciężarów książęcych to nie ozdobnik formularza — to realna zmiana statusu wsi i podstawa jej późniejszego gospodarowania.

Dlatego dokument z 1290 r. jest w tej opowieści ważniejszy niż jakikolwiek „akt nadania Krobi”: pokazuje rzeczywisty tryb, w jakim powstawał biskupi klucz. Nie było jednego momentu założycielskiego. Był proces [8].

III. Rok 1350: co naprawdę mówi przywilej — i jak jedno streszczenie zmieniło miasto we wieś

Pierwszym pewnym punktem, w którym Krobia figuruje w strukturze dóbr biskupstwa poznańskiego, jest przywilej Kazimierza Wielkiego z 1350 r. (KDW III nr 1295) [9]. I tu zaczyna się rzecz pouczająca.

Dokument wylicza: Pczew, Wylcyna, Buk … Croba, Bane, cum suis territoriis et adiacentiis universis — a całość ujmuje w zbiorczą formułę in districtibus … et villis omnibus in eisdem situatis, czyli „w dystryktach… i wszystkich wsiach w nich położonych” [10]. Słownik historyczno-geograficzny odczytuje ten zapis jako „w dystrykcie [w kluczu dóbr] C[robia]” [11].

Innymi słowy: 1350 r. daje nam klucz krobski jako jednostkę. Nie mówi natomiast, czy sama Krobia była wtedy miastem czy wsią — bo dokument w ogóle nie zajmuje się takim rozróżnieniem.

Tymczasem Heinrich Wuttke w 1864 r. streścił to miejsce inaczej. Napisał, że w dokumencie z 1350 r. Crobia jest wspomniana „jeszcze tylko jako wieś biskupia” (nur noch als bischöfliches Dorf) [12]. Zajrzyjmy do tekstu: formuły villa Croba tam po prostu nie ma [13].

To jest dokładnie ten sam mechanizm, który tropiliśmy w odcinkach poprzednich — tyle że działający w drugą stronę. Wcześniej z późnej kroniki robiono miasto w 1232 r. Tutaj ze zbiorczej formuły dystryktowej zrobiono wieś w 1350 r. Obie operacje są nieuprawnione.

Co ciekawe, zauważono to bardzo wcześnie. Mieczysław Brust przypomina, że przywilej z 1350 r. nie rozróżniał miast od wsi, lecz wyliczał przede wszystkim klucze dóbr biskupich — i że problem ten dostrzegł już w XIX w. Edmund Callier [14]. Z tego wynika wniosek, który warto zapamiętać: rok 1350 jest dobrym terminus ante quem dla przynależności Krobi do dóbr biskupich, ale nie jest dowodem, że Krobia była wtedy jeszcze wsią [15].

IV. Rok 1420: dzień, w którym spisano powinności

Jeżeli ktoś chce zobaczyć biskupi klucz nie jako abstrakcję, lecz jako konkretne życie konkretnych ludzi, powinien sięgnąć po jeden dokument: 4 lipca 1420 r.

Tego dnia biskup poznański Andrzej Łaskarz Gosławski, za zgodą kapituły, reguluje prawa i obowiązki mieszczan Krobi (KDW VIII nr 889). Dokument zachował się w oryginale — pergamin 425 × 220 + 60 mm, uszkodzony i miejscami nieczytelny, z resztkami dwóch pieczęci; ubytki edytorzy uzupełnili z XVI-wiecznej kopii zachowanej w transumpcie biskupa Łukasza Kościeleckiego z 19 listopada 1578 r. Dziś w Archiwum Państwowym w Poznaniu, sygn. 53/4312/0/-/I/1, dawniej „Krobia Dep. 1″ [16].

Co w nim jest? Trzy warstwy, wszystkie ważne.

Warstwa pierwsza — miasto, które już istnieje. Akt nazywa Krobię opidum nostrum Crobya — „nasze miasto Krobia” — mówi o ius et libertatem civiles, o cives i oppidani. Czasowniki adiunximus… et locavimus odnoszą się nie do Krobi, lecz do Kościelnej Wsi [17]. To nie jest akt lokacji miasta; to akt porządkujący miasto istniejące.

Warstwa druga — wchłonięcie sąsiada. Biskup przyłącza Kościelną Wieś do miasta Krobi i przenosi ją na prawo tego miasta [18]. Osada, która w tym cyklu przewijała się jako kandydatka na przedlokacyjne centrum — z romańskim kościołem św. Idziego — zostaje w 1420 r. wciągnięta w orbitę miasta.

Warstwa trzecia — i najbardziej ludzka — powinności. Dokument określa czynsze i świadczenia, a wśród nich pozycję, która mówi więcej niż niejeden traktat o ustroju wsi biskupiej: trzy dni orki na folwarku biskupim w Sułkowicach [19].

Trzy dni. Konkretna robocizna, konkretny folwark, konkretna wieś, która i dziś należy do Biskupizny.

To jest właśnie moment, w którym średniowieczny „klucz” przestaje być pojęciem z podręcznika. Klucz to była sieć: miasto z prawem miejskim, folwarki, wsie, powinności i drogi między nimi. Sułkowice pracują na biskupa, mieszczanie krobscy mają swoje prawa i swoje obowiązki, Kościelna Wieś zostaje przepisana na prawo miejskie. Wszystko zapisane na jednym pergaminie, który przetrwał — jako jedyny z tego świata — do dziś.

V. Prawo średzkie i biskup, który przestawił wsie

Skoro mowa o prawie: XIV wiek przyniósł w dobrach biskupich zmianę, która dotknęła całą okolicę.

Stanisław Kozierowski, referując przekaz Janka z Czarnkowa, zapisał w Szematyzmie z 1935 r., że o biskupie poznańskim Janie Doliwie († 1374) kronikarz odnotował, iż „wiele wsi w obwodzie krobskim i bukowskim, należących do kościoła pozn., osadził na prawie średzkiem” [20].

Prawo średzkie — czyli odmiana prawa niemieckiego, spopularyzowana w Wielkopolsce ze Środy Śląskiej — oznaczało w praktyce przebudowę wsi: pomiar gruntów na łany, czynsz zamiast dawnych danin, sołtysa z uprawnieniami, uporządkowany układ pól. To najgłębsza reforma, jaka mogła spotkać średniowieczną wieś, i biskupi przeprowadzali ją systematycznie, bo podnosiła dochód.

Dodajmy do tego, co Kozierowski pisze o samych początkach parafii: „Przy organizacji parafji w XII—XIII w. założyli i uposażyli biskupi kościół par. pod wezw. św. Mikołaja” [21]. Krobska fara jest więc w jego rekonstrukcji fundacją biskupią — element tej samej układanki co folwark, czynsz i prawo.

Trzeba tu jednak od razu zastrzec: model Kozierowskiego z 1935 r. nie jest dziś przyjmowany bez korekt. Sam autor uważał Krobię za biskupią już od 1232–33 r. — co późniejsza krytyka uznaje za zbyt kategoryczne, bo późne przekazy o 1232 r. nie pozwalają utożsamić wszystkich „Krobii” z późniejszym miastem [22]. Jego Szematyzm jest znakomitym przewodnikiem po materiale, ale wymaga czytania z ołówkiem.

Jak wyglądały te dobra dwa stulecia później, pokazują z kolei zapisy z XVI w., które ten sam autor zestawia dla Krobi: w 1510 r. notowanych jest 10 łanów w mieście, występuje meszne, funkcjonuje wójtostwo, a całość pozostaje w rękach biskupa [23]. To już świat w pełni ukształtowany: miasto biskupie z wójtostwem, wieś z powinnościami, folwark z robocizną.

Warto przy tym pamiętać, jak wyglądało sąsiedztwo. Bibliografia lokalnych opracowań odsyła do ksiąg grodzkich kościańskich dla Gogolewa (Gr. 208), Karca (Gr. 188) i Nieparta (Gr. 177) [24] — a to były dobra szlacheckie. Biskupi klucz nie leżał więc w próżni: sąsiadował z drobniejszą własnością rycerską, z którą stale sąsiadowały jego granice, spory i drogi.

Jest wreszcie w tej historii szczegół, który brzmi jak scenariusz: najstarsze zachowane księgi kościelne farnego kościoła z Krobi z 1602 r. znajdują się dziś w zbiorach Muzeum w Bieczu [25]. Ponad pięćset kilometrów od miejsca, w którym je pisano.

VI. Koniec biskupów, początek domeny

Świat biskupiego klucza skończył się wraz z I Rzecząpospolitą. Dobra kościelne przeszły w ręce państwa pruskiego, a dawny majątek stołowy stał się domeną — królewskim gospodarstwem administrowanym przez urzędy i wydzierżawianym.

Dokładny akt i tryb tego przejęcia to zadanie, które kwerenda dopiero zamyka. Natomiast stan po zmianie jest udokumentowany bardzo dobrze, i to od pierwszych lat:

1799 — ukazuje się Atlas von dem zu Südpreussen gehörigen Posener Kammer-Departement in XVIII Blättern, wydany w Berlinie, ręcznie kolorowany, dziś dostępny w całości w wersji cyfrowej [26]. To pierwszy pełny obraz administracyjny nowej pruskiej rzeczywistości.
20 stycznia 1802 — zawarto kontrakt ekonomii krobskiej; z tego samego czasu pochodzi mapa sporu granicznego domeny z Chociszewicami [27]. Kontrakt ma dla nas wartość szczególną: to w nim Wymysłowo miało występować jako osada o trzech dymach — trzech domach [28].
1802–1803 — David Gilly publikuje Special Karte von Südpreussen w skali około 1:150 000, opartą na wielkim pruskim pomiarze topograficznym [29].

Zestawienie tych trzech pozycji daje coś, czego wcześniejsze stulecia nie oferują: możliwość zobaczenia całego regionu w jednym momencie — z drogami, osadami i granicami. Pruska administracja miała bowiem cechę, którą historyk docenia ponad wszystko: mierzyła i spisywała.

I zaraz potem zaczęła przestawiać.

VII. Wielki pomiar: separacje 1816–1853

W Archiwum Państwowym w Poznaniu, w aktach Rejencji Poznańskiej, leży zwarta seria jednostek o sygnaturach 3197–3216 [30]. Dla historii Biskupizny to materiał wyjątkowy: dziesięć miejscowości rdzenia, przebadanych w ciągu kilku dekad tą samą urzędową techniką pomiaru i bonitacji gruntów.

Wygląda to tak:

Sygn.	Miejscowość	Rok	Typ dokumentacji
3197	Chumiętki	1828	pomiar i bonitacja
3198–3199	Chumiętki	1845	bonitacja
3200	Domachowo	1817	pomiar i bonitacja
3201	Domachowo	1836	rejestr kopców/granic
3202	Domachowo	1850	podział parcel z folwarku
3203	Grabianowo	1853	rejestr graniczny
3204	Stara Krobia	1817	pomiar i bonitacja
3205	Stara Krobia	1836	rejestr graniczny
3206	Potarzyca	1845	pomiar
3207	Potarzyca	1850	parcele dla 12 komorników
3208	Rębowo	1824	pomiar
3209	Sikorzyn	1817	pomiar i bonitacja folwarku oraz ziem owczarskich
3210	Sikorzyn	1829	pomiar i bonitacja wsi
3211	Sułkowice	1817	pomiar i bonitacja folwarku oraz ziem owczarskich
3212	Wymysłowo	1816–17	pomiar i bonitacja folwarku
3213	Wymysłowo	1828	zestawienie gruntów przed i po regulacji
3214	Żychlewo	1821–22	pomiar
3215	Żychlewo	1823	bonitacja gruntów trzech właścicieli
3216	Żychlewo	1821–24	separacja i podział

To nie jest sucha lista. To zapis przewrotu, jaki przeszła wieś wielkopolska w pierwszej połowie XIX w. Separacja i regulacja oznaczały likwidację wspólnot gruntowych, scalanie rozproszonych pasów pól, wydzielanie chłopskiej własności z majątku dworskiego i wyznaczanie nowych granic w terenie — dosłownie, przez usypywanie kopców granicznych (stąd rejestry kopców z Domachowa i Starej Krobi) [31].

W tych aktach kryją się gotowe mikrohistorie. Trzy z nich są szczególnie kuszące.

Dwunastu komorników Potarzycy, 1850. Jednostka 3207 dotyczy wydzielenia parcel z domenalnego folwarku Potarzyca dla dwunastu komorników [32]. Komornik to najniższe piętro wiejskiej drabiny: człowiek bez własnej ziemi, mieszkający kątem. Jeżeli dokument rzeczywiście zawiera to, co zapowiada katalog, znajdziemy w nim nazwiska, areały, klasy gleby i moment, w którym dwunastu ludzi przestało być bezrolnymi [33]. Na razie — uwaga — nie wiemy nawet, jak duże były te parcele ani czy komornicy dostali własność, czy tylko użytkowanie [34].

Trzej gospodarze Żychlewa, 1823. Jednostka 3215 opisuje grunty trzech właścicieli i to, co mieli otrzymać w prowizorycznej separacji [35]. Trzy nazwiska, przed i po — to gotowy obraz mechanizmu reformy.

Wymysłowo jako plac budowy granic, 1828. Jednostka 3213 mówi o gruntach folwarku Wymysłowo: posiadanych dotąd, uzyskanych po regulacji granicy z Żychlewem oraz otrzymanych po dismembracji folwarku Sułkowice [36]. To nie jest wieś, która „powstała” — to terytorium aktywnie przekomponowywane kosztem sąsiadów [37]. Kto czytał odcinek I, ten wie, że osiemdziesiąt lat później, w 1908 r., ta sama trójka — Wymysłowo, Sułkowice, Stara Krobia — znów będzie przedmiotem formalnych operacji granicznych [38].

Jest wreszcie dokument, który jednym zdaniem tłumaczy, dlaczego te wsie w ogóle miały ze sobą do czynienia: mapa wspólnych pastwisk Posadowo–Sułkowice–Domachowo–Rębowo z 1822 r. [39]. Cztery wsie, jedno pastwisko. To jest instytucja, przy której sąsiedzi spotykają się codziennie — z bydłem, z pasterzami, ze sporami o granice wypasu.

Stąd hipoteza, która w kwerendzie została sformułowana wprost: wspólne użytkowanie ziemi mogło być silniejszym mechanizmem integracyjnym niż wspólny właściciel [40]. Nie „biskup nas połączył”, lecz „razem pasaliśmy”.

VIII. Region w siedmiu mapach

Jest jeszcze jeden sposób opowiedzenia tej historii — bez ani jednego słowa. Dla okolic Krobi da się bowiem złożyć niemal kompletną serię kartograficzną, w której każda wieś Biskupizny pojawia się siedmiokrotnie, w odstępach kilkudziesięciu lat [41]:

1799 — atlas pruskiego Posener Kammer-Departement: administracja, osady, drogi u progu nowej epoki [42].
1802–1803 — Gilly: topografia dokładnie z momentu, gdy dawne dobra biskupie stawały się domeną [43].
1816–1853 — mapy i rejestry separacyjne: granice, folwarki, pastwiska, nowe podziały pól [44].
1826 — Urmesstischblatt, arkusz 2416 = 4267 Kröben, w skali 1:25 000: prawdopodobnie najlepszy obraz topograficzny regionu z czasu, gdy struktura folwarczna była jeszcze w pełni czytelna [45].
1834 — Karte des Kröbener Kreises Deliusa i Nowacka: cały powiat na jednym arkuszu [46].
1889 i 1911 — kolejne wydania Messtischblattu Kröben: zabudowa, drogi, cieki, lasy po pół wieku przemian [47].

Zestawione warstwowo, dają one coś, czego nie da żadna kronika: możliwość zobaczenia, jak zmienia się konkretna wieś — gdzie przybyło domów, którędy poprowadzono nową drogę, kiedy zniknął las, jak przesunęła się granica pola.

Jest tylko jeden warunek, i wart jest wytłuszczenia. Mapa historyczna nie jest fotografią terenu. Niemiecki artykuł z 1938 r., poświęcony wylesieniu ziemi gostyńskiej, zwraca uwagę, że mapa wydana w 1834 r. przedstawia stan zalesienia przypisywany rokowi 1826, a część tego obrazu jego autor uznaje wprost za niewiarygodną [48]. Data na mapie jest datą druku, nie zawsze datą przedstawionego stanu.

To dokładnie ta sama dyscyplina myślenia, którą stosowaliśmy do dokumentów: oddzielić datę zdarzenia od daty źródła. Kartografia rządzi się tym samym prawem.

IX. 1846 i 1871: dwanaście osad, ale nie dwanaście gmin

Teraz punkt, w którym historia gospodarcza spotyka się z pytaniem o tożsamość regionu.

W 1846 r. Ludwik Plater wymienia dokładnie te same dwanaście miejscowości, które dziś tworzą rdzeń Biskupizny, jako osady jednej majętności Chumiętki, której właścicielem jest po prostu „Rząd” [49]. To pierwszy znany moment, w którym „dwunastka” pojawia się jako zestaw.

Kuszące jest wyprowadzić stąd wniosek: mamy dwanaście równorzędnych jednostek, oto Biskupizna. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1871 r. pokazuje jednak obraz znacznie bardziej skomplikowany [50]. W przestrzeni odpowiadającej dzisiejszej dwunastce współistnieją bowiem cztery różne formy prawne:

samodzielna gmina wiejska (Landgemeinde);
gmina wiejska plus odrębny obszar dworski (Gutsbezirk);
sam obszar dworski;
folwark będący częścią cudzej jednostki.

Liczby [51]:

Miejscowość	Jednostka 1871	Domy	Ludność	ewangelicy	katolicy
Bukownica	gmina	13	113	0	113
Chumiętki + Wymysłowo	obszar dworski Chumientek	10	139	28	111
Domachowo	gmina	56	368	1	367
Domachowo	obszar dworski	3	42	13	29
Grabianowo	gmina	15	121	0	121
Posadowo	gmina	34	260	0	260
Potarzyca	gmina	30	213	6	207
Potarzyca	obszar dworski	3	53	13	40
Rębowo	gmina	35	232	5	227
Sikorzyn	gmina	22	150	11	139
Stara Krobia	gmina	36	297	35	262
Stara Krobia	obszar dworski	2	41	5	36
Sułkowice	gmina	60	434	0	434
Sułkowice	obszar dworski	2	42	0	42
Żychlewo	gmina	44	308	0	308
Żychlewo	obszar dworski	3	36	3	33

Razem, po zsumowaniu gmin i obszarów dworskich: około 2849 mieszkańców, w tym 2729 katolików i 120 ewangelików [52].

Dwie uwagi metodyczne, bez których te liczby wprowadzają w błąd.

Po pierwsze: nie wolno mechanicznie zestawiać tej sumy z 2077 mieszkańcami z zestawienia Platera z 1846 r. Inne były zasady klasyfikacji, inaczej liczono Wymysłowo, zmieniały się granice jednostek, a gmina i obszar dworski to osobne kategorie [53].

Po drugie: wyznanie to nie narodowość. Zapis „ewangelik” nie znaczy „Niemiec”, a „katolik” nie znaczy automatycznie „Polak” — to klasyczny błąd ekologiczny, czyli przenoszenie cechy zbiorowości na jednostki [54]. Statystyka wyznaniowa jest wskaźnikiem struktury religijnej i kontekstu instytucjonalnego, nie spisem narodowościowym.

Wieś miała dwa życia

Najciekawsze w tej tabeli jest to, czego na pierwszy rzut oka nie widać: pod jedną nazwą kryły się często dwie różne społeczności.

Domachowo to 368 mieszkańców wsi i osobno 42 osoby w obszarze dworskim. Sułkowice — 434 i 42. Stara Krobia — 297 i 41. Żychlewo — 308 i 36. Potarzyca — 213 i 53 [55].

Dwór i wieś to były dwa światy: inny status prawny, inny zwierzchnik, inna struktura zatrudnienia, często inne wyznanie (widać to w kolumnach — w obszarach dworskich odsetek ewangelików bywa wyraźnie wyższy niż we wsi). Mówiąc „Domachowo w 1871 r.”, trzeba więc wiedzieć, o którym Domachowie mowa [56].

Gdzie zniknęło Wymysłowo?

I zagadka na koniec tej części. W oficjalnej tabeli z 1871 r. nie ma osobnego wiersza „Wymysłowo”. Nie należy go też mylić z figurującym w spisie „Zmyslowem” — to całkiem inna miejscowość [57].

Rozwiązanie podaje Słownik geograficzny, który przy Chumiętkach/Marienheim opisuje obwód dominialny złożony z dwóch miejscowości — Chumiętek i folwarku Wymysłowo — liczący 10 domów i 139 mieszkańców (28 ewangelików, 111 katolików). Liczby zgadzają się co do jednego z wierszem Gutsbezirk Chumientek [58].

Wieś nie zniknęła. Schowała ją statystyka.

To najlepsza możliwa lekcja krytyki źródła dla każdego, kto szuka swojej miejscowości w dawnych spisach: brak w tabeli nie oznacza braku w terenie [59].

X. Chumiętki, czyli Marienheim

Skoro obszar dworski Chumiętek okazał się kryjówką całej wsi, warto tej jednostce poświęcić chwilę osobno — bo jej dzieje są miniaturą całego regionu.

Chumiętki to dawna Krobia Unięcina, jeden z członów wielkiej rodziny „Krobii” z odcinka pierwszego [60]. W XIX w. stają się ośrodkiem majątku, do którego przypisane jest Wymysłowo, a w źródłach urzędowych funkcjonują pod niemiecką nazwą Marienheim [61]. Oś administracyjna wygląda następująco [62]:

Chumiętki + Wymysłowo
      ↓
Gutsbezirk Chumientek / Marienheim
      ↓
Landgemeinde Marienheim (1906)
      ↓
dalsze zmiany XX w. → Chumiętki

W 1881 r. majątki tej okolicy należą do jednego właściciela: Marienheim (276,28 ha), Ludwigshof (200,52 ha) i Zychlewo (107,34 ha) figurują obok siebie jako własność Ad. Schatza z Marienheim [63]. Trzy wsie dzisiejszej Biskupizny w jednym ręku.

I rzecz, która komplikuje wszelkie proste opowieści o „polskiej wsi i niemieckim dworze”. W dokumentacji administracyjnej z 1913 r. landrat powiatu gostyńskiego koresponduje z Królewską Komisją Osadniczą w Poznaniu w sprawie osadnika o nazwisku Ernst Maneck z Marienheim [64]. Pruska kolonizacja nie omijała więc rdzenia Biskupizny — sięgała także Chumiętek, a nie tylko sąsiedniego Ludwigshofu.

Wniosek jest niewygodny dla obu uproszczonych narracji: nie da się utrzymać podziału „polskie Chumiętki kontra niemieckie Wymysłowo” [65]. Rzeczywistość była bardziej pomieszana — i właśnie dlatego wymaga liczb zamiast etykiet. Otwarte pozostaje przy tym pytanie o skalę: czy przełom XIX i XX w. przekomponował demograficznie i własnościowo cały układ Chumiętki–Wymysłowo–Żychlewo–Sułkowice? [66]

XI. Co naprawdę spinało region

Skoro nie administracja — to co? Kwerenda wskazuje kilka mechanizmów, z których każdy da się udokumentować.

Szkoła. W spisie katolickich szkół elementarnych Ludwika Rzepeckiego z 1867 r. znajdujemy dla Krobi trzech nauczycieli: Romana Łukowskiego (od 1854), Józefa Buchwalda (od 1864) i Władysława Budzyńskiego (od 1866); w Posadowie uczył Augustyn Jeszke (od 1848), w Sikorzynie Józef Górski (od 1856) [67]. Nazwiska te wymagają jeszcze kontroli bezpośrednio na obrazie strony — pochodzą z transkrypcji wtórnej [68]. Ale sam mechanizm jest bezcenny: dziecko nie chodziło do „Biskupizny”, tylko do konkretnej szkoły, z dziećmi z konkretnych wsi. Obwód szkolny mógł obejmować kilka osad i przecinać granice innych jednostek [69].

Droga. W aktach Wydziału Powiatowego w Gostyniu zachowały się sprawy budowy drogi łączącej szosę Gostyń–Krobia z Sikorzynem (1887–1892), drogi przez Bukownicę (1890–1927), brukowania dojazdu przy plebanii w Domachowie (1891–1892), dojazdu do kościoła i placu w Domachowie (1901–1923) oraz drogi Żychlewo–Ludwigshof/Wymysłowo (1885) [70]. Każda z tych teczek to miara realnej dostępności: ile trzeba było przejść, żeby dotrzeć do kościoła, szkoły, targu.

Gospodarka. W Dzienniku Poznańskim z 1859 r. ukazało się ogłoszenie o sprzedaży baranów z „chlubnie znanej owczarni zarodowej Żychlewo” — przy czym zwierzęta znajdowały się w Starej Krobi pod Krobią [71]. Nazwisko podpisanego odczytano w OCR jako „B. Thewill” i nie należy go identyfikować przed kontrolą skanu [72]. Ale sam fakt jest wymowny: to nie abstrakcyjna „wspólnota kulturowa”, lecz konkretny przepływ hodowlany między dwiema wsiami [73].

Owce zresztą wracają w tej historii uparcie: już w pomiarach z 1817 r. dla Sikorzyna i Sułkowic osobno bonitowano ziemie owczarskie [74]. Hodowla owiec była w tym regionie realnym filarem gospodarki dworskiej — i, jak się okazuje, także siecią kontaktów.

Wielka własność. Dla śledzenia zmian po stronie majątków dostępne są trzy kolejne spisy: Niederstettera z 1859 r., obejmujący wszystkie dobra rycerskie i większe dobra samodzielne prowincji oraz królewskie urzędy dzierżawne domen wraz z dzierżawcami [75]; Handbuch des Grundbesitzes z 1905 r., deklarujący podawanie powierzchni, jakości ziem, kultur upraw, czystego dochodu gruntowego, właścicieli, dzierżawców, administratorów, przemysłu, połączeń kolejowych, pocztowych i telegraficznych oraz hodowli [76]; i Güter-Adressbuch z 1913 r. [77]. Zestawienie 1859 → 1905 → 1913 pozwoli sprawdzić, które folwarki przetrwały, które zmieniały właścicieli, a które utraciły samodzielność [78].

Parafia — ale nie ta, której się spodziewamy. Około 1907 r. większość rdzenia Biskupizny należała do ewangelickiej parafii Kröben, natomiast Domachowo i Rębowo — do parafii Sandberg/Piaski [79]. To pomaga sfalsyfikować proste wyjaśnienie „wspólna struktura kościelna stworzyła region”: żadna struktura nie pokrywa się z dwunastką idealnie [80].

XII. Wiek XX: region rozcięty

I teraz najlepsza część tej opowieści — bo pokazuje, jak bardzo Biskupizna nie jest tworem urzędu.

1934. Trzy gminy. Reforma gminna z 14 lipca 1934 r. rozdzieliła współczesną dwunastkę następująco: do gminy Krobia weszło dziesięć miejscowości (Bukownica, Chumiętki, Domachowo, Grabianowo, Posadowo, Potarzyca, Stara Krobia, Sułkowice, Wymysłowo, Żychlewo), Sikorzyn znalazł się w gminie Gostyń, a Rębowo w gminie Piaski [81]. Już w chwili reformy dwie wsie rdzenia leżały poza gminą Krobia — co samo w sobie obala tezę, że dzisiejsza Biskupizna to po prostu dawny obszar tej gminy [82].

Przy okazji: lekcja o Pijanowicach. Ta sama reforma pokazała, jak zdradliwe bywają nazwy. Rozporządzenie rozdzielało bowiem dwa prawnie odrębne byty: dotychczasową gminę wiejską Pijanowice oraz obszar dworski Pijanowice. Wiejska część trafiła do gminy Gostyń, a dawny obszar dworski — do gminy Krobia [83]. Wrześniowe rozporządzenie wojewody utrwaliło ten podział: w gminie Gostyń powstała gromada Sikorzyn z gmin wiejskich Sikorzyn i Pijanowice, a w gminie Krobia istniała osobna gromada Pijanowice — wywodząca się z obszaru dworskiego [84]. W grudniu 1937 r. tę drugą zniesiono, włączając jej obszar do Bukownicy [85].

Nie wolno więc pisać po prostu „Pijanowice należały do gminy Krobia”. Poprawnie: dawny obszar dworski Pijanowice należał od 1934 r. do gminy Krobia i tworzył osobną gromadę; wiejska część Pijanowic pozostawała w gminie Gostyń, w gromadzie Sikorzyn [86]. To dokładnie ten sam problem, co Landgemeinde kontra Gutsbezirk w XIX w. — tylko po polsku.

1934. Wymysłowo i Żychlewo razem. We wrześniu tego samego roku utworzono gromadę Żychlewo z dwóch dotychczasowych gmin wiejskich: Wymysłowa i Żychlewa [87]. Kolejne ogniwo w łańcuchu, który ciągnie się od regulacji granic z 1828 r. [88].

1936. Definicja w gazecie. W tym samym czasie, gdy nowa gmina zbiorowa Krobia dopiero się dotarła, w prasie toczył się spór o uprzywilejowanie Domachowa i niezadowolenie Posadowa, Sułkowic i Potarzycy — a wszystkie cztery miejscowości leżały w tej samej gminie [89]. W grudniu 1936 r. pojawia się natomiast prasowa definicja Biskupizny operująca układem dwunastu wsi [90].

Zbieżność jest intrygująca. Stąd hipoteza sformułowana ostrożnie: definicja „dwunastki” mogła pełnić funkcję historyczno-kulturowej kontrmapy wobec świeżo przekształconej geografii samorządowej [91]. Uwaga — to hipoteza, nie udowodniony związek przyczynowy. Testem będą protokoły zarządu gminy Krobia, budżet i ewentualna subwencja na publikację, korespondencja Jana Bzdęgi oraz lokalna prasa z całego 1936 r. [92].

1952. Szkoła w Wymysłowie jako centrum. W tabeli obwodów wyborczych powiatu gostyńskiego z sierpnia 1952 r. obwód nr 14 miał siedzibę w Szkole Podstawowej w Wymysłowie i obejmował Pijanowice, Starą Krobię, Domachowo, Żychlewo, Wymysłowo, Sułkowice i Posadowo. Chumiętki należały natomiast do obwodu nr 5, razem z miastem Krobia [93]. Dawny trzydymny folwark stał się punktem obsługującym siedem miejscowości — choć obwodu wyborczego nie wolno utożsamiać z granicą regionu [94].

1954. Cztery gromady. I finał: podział z 5 października 1954 r. rozdzielił dwunastkę aż między cztery jednostki [95]:

gromada Krobia — Chumiętki, Grabianowo, Posadowo, Sułkowice, Wymysłowo, Żychlewo;
gromada Krobia Stara — Bukownica, Domachowo, Stara Krobia, Sikorzyn;
gromada Chwałkowo — Potarzyca;
gromada Bodzewo — Rębowo.

Sześć, cztery, jeden, jeden. Do tego Sikorzyn trafił do Krobi Starej z dawnej gminy Gostyń, a Rębowo do Bodzewa z dawnej gminy Piaski [96].

Wniosek jest mocny i wart podkreślenia: rok 1954 praktycznie falsyfikuje prostą hipotezę, że dwunastka utrwaliła się dlatego, iż stanowiła jedną jednostkę administracyjną [97]. Jeżeli w tym czasie zespół dwunastu miejscowości był rozpoznawalny kulturowo — a był, skoro nazwa i strój funkcjonowały — to jego trwałość musiała przechodzić w poprzek aktualnych granic [98].

XIII. Dlaczego Biskupizna przetrwała

Zbierzmy więc odpowiedź na pytanie z początku odcinka.

Nazwa pochodzi od biskupów poznańskich i to jest prawda — ale prawda o własności, nie o tożsamości. Klucz krobski był jednostką gospodarczą, zmienną w czasie, i nigdy nie pokrywał się dokładnie z tym, co dziś nazywamy Biskupizną [99]. Dobra biskupie zniknęły około 1800 r. — a region nie zniknął. Administracja rozcinała go w 1934 i 1954 r. — a region się nie rozpadł.

Co go więc trzymało? Kwerenda formułuje to jako hipotezy do przetestowania, nie jako gotową odpowiedź [100]:

Hipoteza pierwsza — wspólne użytkowanie ziemi. Wspólne pastwiska, przekazy gruntów między folwarkami, regulacje granic i separacje tworzyły gęstą sieć wzajemnych zależności — być może silniejszą niż sam fakt posiadania wspólnego właściciela [101]. Mapa pastwisk Posadowo–Sułkowice–Domachowo–Rębowo z 1822 r. jest jej najlepszym śladem [102].

Hipoteza druga — instytucje codzienne przetrwały instytucje formalne. Domena słabnie, jednostki administracyjne się zmieniają — a szkoły, targ, parafie, drogi i sieci małżeńskie utrzymują spójność regionu [103].

Hipoteza trzecia — pamięć zachowała nazwy miejsc, nie granic prawa. Wymysłowo administracyjnie bywało częścią cudzej jednostki, ale w pamięci lokalnej pozostawało odrębną osadą [104].

I bardzo ważne zastrzeżenie, które kwerenda stawia sama sobie: nie wolno z góry zakładać, że dwunastka wyróżniała się statystycznie na tle sąsiednich wsi. To trzeba dopiero sprawdzić — porównując ludność, strukturę wyznaniową, zabudowę, szkoły, własność, udział obszarów dworskich, sieć dróg i dynamikę demograficzną z grupą kontrolną wsi spoza regionu [105]. Dopiero wtedy będzie wiadomo, czy Biskupizna była inna, czy tylko sama siebie tak opisała.

To jest pytanie, na które da się odpowiedzieć liczbami. I to jest, szczerze mówiąc, najciekawsza rzecz, jaka czeka ten region badawczo.

Czego jeszcze nie wiemy

Uczciwa lista otwartych spraw z tego odcinka [106]:

Nie uzyskano obrazu Urmesstischblatt Kröben z 1826 r.
Nie przepisano pełnych danych ze spisu 1885 r. dla dwunastki.
Nie wydobyto danych lokalnych z Niederstettera 1859.
Nie wydobyto pełnych rekordów z 1905 i 1913 r.
Nie zweryfikowano nazwisk nauczycieli bezpośrednio na obrazie strony Rzepeckiego.
Nie ustalono pełnej historii prawnej Marienheim/Ludwigshof w urzędowym „Amtsblatt”.
Nie odczytano akt APP 3197–3216 — czyli materiału, na którym opiera się cała część o separacjach; znamy dziś wyłącznie opisy katalogowe.
Nie ustalono tożsamości B. Thewilla z ogłoszenia z 1859 r.
Nie wolno łączyć różnic wyznaniowych z narodowością.
Nie udowodniono, że dwunastka wyróżniała się statystycznie na tle sąsiednich wsi.

Punkt siódmy jest tu najważniejszy. Dwadzieścia jednostek archiwalnych, dziesięć wsi, jedna metoda pomiaru — to jest gotowe laboratorium porównawczej historii wsi, jakiego nie ma większość polskich mikroregionów. Wystarczy je zamówić i przeczytać.

W następnym odcinku

Dotarliśmy do momentu, w którym Biskupizna przestaje być kwestią własności, a staje się kwestią tożsamości. Czas więc na to, z czego region słynie: strój, mowa, muzyka i taniec „przodek”.

W odcinku IV: Adam Glapa i Strój dzierżacki (biskupiański) z 1953 r. — publikacja, która skodyfikowała wizerunek regionu, a przy okazji przemyciła kilka twierdzeń historycznych wymagających sprawdzenia [107]. Jan z Domachowa Bzdęga — animator, którego korespondencja pozwoliła nam w odcinku I datować jubileusz 675-lecia, a który w 1936 r. zanotował, że w Wymysłowie zwyczajów biskupiańskich się nie zachowuje [108]. Wiesława Cichowicz i ludoznawczy obieg, w którym te obserwacje krążyły [109]. I pytanie, które w tym cyklu musi paść: kiedy właściwie Biskupizna zaczęła być Biskupizną — i kto pierwszy tak ją nazwał w druku?

Bo skoro data lokacji miasta okazała się rachubą jubileuszową, a pierwsza wzmianka o Krobi — cudzą miejscowością, to warto sprawdzić także metrykę samej nazwy regionu.

Nota o metodzie

Jak w poprzednich odcinkach, rozdzielamy fakt potwierdzony, rekonstrukcję, hipotezę i twierdzenie sfalsyfikowane. W tym odcinku dochodzi jeszcze jedno rozróżnienie, kluczowe dla historii administracji: nazwa miejscowości nie jest tożsama z jednostką prawną. Ta sama nazwa mogła w tym samym roku oznaczać gminę wiejską, obszar dworski, folwark, gromadę i obwód wyborczy — o różnych granicach i różnym składzie mieszkańców. Pominięcie tej różnicy prowadzi do fałszywych rekonstrukcji granic, co pokazują przypadki Pijanowic i Żychlewa/Ludwigshof.

Znaczna część materiału archiwalnego cytowanego w tym odcinku znana jest na razie z opisów katalogowych, nie z autopsji — zaznaczono to przy odpowiednich przypisach. Dane ze spisu 1871 r. kontrolowano z transkrypcją wtórną i przed publikacją naukową wymagają przepisania bezpośrednio z obrazów oficjalnego tomu.

Przypisy i bibliografia

[1] Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych z 14 VII 1934 r. o podziale na gminy zbiorowe oraz rozporządzenie wojewody z 14 IX 1934 r. o gromadach; podział na gromady z 5 X 1954 r. — szczegółowo w przyp. [81]–[82] i [95]–[96].

[2] Definicja robocza przyjęta w kwerendzie: klucz krobski jako zespół dóbr biskupstwa poznańskiego o zmiennym zasięgu i organizacji, nietożsamy z parafią, kasztelanią ani Biskupizną etnograficzną.

[3] Tamże — Biskupizna jako kategoria historyczno-etnograficzna o zmiennym rozumieniu; nie służy do wyznaczania pradziejowego „regionu kulturowego”.

[4] Stanisław D. Kozierowski, Szematyzm historyczny ustrojów parafjalnych dzisiejszej Archidiecezji Poznańskiej, Poznań 1935, s. 176: „KROBIA, m. nad Strugą… niegdyś nazwa całej okolicy, której działy były n. p. Stara Krobia pod Domachowem, Krobia Unięcina, dziś Humiątki, Krobia Sulkowa, dziś Sulkowice, Krobia Kościelna a. Kościół, także Kościelna wieś a. Kościelskie”.

[5] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, hasło „Krobia”, IH PAN, https://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=19902 — własność książęca 1258–1284, biskupia w 1350 i przed 1375.

[6] Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. II, nr 643, 20 IV 1290 — Przemysł II na prośbę biskupa Jana przyłącza źreb Wojciecha Okazańca w Domachowie do biskupiego Zimnowa i nadaje immunitet związany z prawem niemieckim.

[7] Interpretacja kwerendy: dobra biskupie powstawały etapowo — przez nadania, zamiany i immunitety — a nie jednym aktem darowizny; por. Mieczysław Brust, „Geneza i początki miast w dobrach biskupów poznańskich w Wielkopolsce (XIII–XIV wiek). Część II”, Nasza Przeszłość 101 (2004), s. 79–146, DOI 10.52204/np.2004.101.79-146.

[8] Tamże — model procesu własnościowo-instytucjonalnego zamiast pojedynczego zdarzenia.

[9] Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. III, nr 1295 (1350) — przywilej Kazimierza Wielkiego dla dóbr biskupstwa poznańskiego.

[10] Tamże — relewantna formuła: Pczew, Wylcyna, Buk … Croba, Bane, cum suis territoriis et adiacentiis universis w ramach in districtibus … et villis omnibus in eisdem situatis.

[11] SHG, hasło „Krobia”, jw. — odczytanie zapisu jako „w dystrykcie [w kluczu dóbr] C.”

[12] Heinrich Wuttke, Städtebuch des Landes Posen, Leipzig 1864, s. 343 (autopsja skanów): Crobia nur noch als bischöfliches Dorf erwähnt in der Urkunde von 1350.

[13] KDW III nr 1295 — w dokumencie nie występuje formuła villa Croba; ustalenie kwerendy na podstawie bezpośredniej kontroli edycji.

[14] Brust, dz. cyt. — przywilej z 1350 r. nie rozróżniał miast od wsi, lecz wyliczał klucze dóbr biskupich; autor przypomina, że problem dostrzegł już Edmund Callier.

[15] Wniosek kwerendy: 1350 r. jako terminus ante quem przynależności do dóbr biskupich, nie jako dowód statusu wiejskiego.

[16] Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. VIII, nr 889, Poznań, 4 VII 1420, https://www.wbc.poznan.pl/Content/20113/kw_08.html; aparat: oryginał, pergamin 425 × 220 + 60 mm, uszkodzony, resztki dwóch pieczęci; kopia w transumpcie biskupa Łukasza Kościeleckiego z 19 XI 1578 (AAP, CP 4, k. 180–181). Archiwum Państwowe w Poznaniu, 53/4312/0/-/I/1, dawna sygn. „Krobia Dep. 1″, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/35515298; 0 skanów online.

[17] Tamże — opidum nostrum Crobya, ius et libertatem civiles, cives, oppidani; czasowniki adiunximus… et locavimus odnoszą się do Kościelnej Wsi.

[18] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, hasło „Krobia — Kościelna Wieś”, https://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=19905.

[19] Tamże — czynsze i świadczenia, m.in. 3 dni orki na folwarku biskupim w Sułkowicach; por. hasło „Sułkowice”, https://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=26150.

[20] Kozierowski, Szematyzm…, s. 176: „O biskupie pozn. Janie Doliwie († r. 1374) zapisał Janko z Czarnkowa (MP II. 665), że wiele wsi w obwodzie krobskim i bukowskim, należących do kościoła pozn., osadził na prawie średzkiem”.

[21] Tamże: „Przy organizacji parafji w XII—XIII w. założyli i uposażyli biskupi kościół par. pod wezw. św. Mikołaja”.

[22] Tamże, s. 176 (własność biskupia wywodzona od 1232–33, MP II. 558); krytyka: SHG, hasło „Krobia”, jw. oraz Brust, dz. cyt. — konieczność rozdzielenia Krobi właściwej, Kościelnej Wsi, Starej Krobi i Sułkowej Krobi.

[23] Kozierowski, Szematyzm…, s. 177 — m.in. 1510: 10 łanów w mieście; meszne; wójtostwo; dobra należące do biskupa.

[24] Bibliografia w: Robert Grupa, Andrzej Miałkowski, Krobia i okolice — zarys dziejów, Krobia 2007, s. 181–185 — wykaz źródeł archiwalnych obejmuje APP, księgi grodzkie kościańskie: Gr. 208 (Gogolewo), Gr. 188 (Karzec), Gr. 177 (Niepart).

[25] Tamże — Muzeum w Bieczu, księgi kościelne kościoła farnego z Krobi, 1602 r.

[26] Atlas von dem zu Südpreussen gehörigen Posener Kammer-Departement in XVIII Blättern, Berlin 1799, 18 arkuszy, ręcznie kolorowany; skan PAN Biblioteki Kórnickiej, sygn. A IV 027; https://www.wbc.poznan.pl/publication/561709.

[27] Chronologia kwerendy: kontrakt ekonomii krobskiej z 20 I 1802 r. oraz mapa sporu granicznego domeny z Chociszewicami; materiały znane z opisów katalogowych.

[28] Tamże — Wymysłowo miało występować w kontrakcie z 1802 r. jako osada o 3 dymach; status: informacja pośrednia, do kontroli oryginału.

[29] David Gilly, Special Karte von Südpreussen, 1802–1803, skala ok. 1:150 000, oparta na pruskim pomiarze topograficznym; kopie cyfrowe m.in. Biblioteka Cyfrowa UŁ (https://www.bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/1588), RCIN (https://www.rcin.org.pl/dlibra/publication/106881/edition/106398), WBC.

[30] Archiwum Państwowe w Poznaniu, Rejencja w Poznaniu, sygn. 53/291/0/4.2/3197–3216; wszystkie jednostki znane z opisów katalogowych, nieodczytane.

[31] Interpretacja kwerendy dla charakteru dokumentacji separacyjnej i rejestrów granicznych (kopce w Domachowie 1836 i Starej Krobi 1836).

[32] APP, j.a. 3207 (Potarzyca, 1850) — wydzielenie parcel z domenalnego folwarku dla 12 komorników (opis katalogowy).

[33] Zakres informacji możliwych do uzyskania po odczycie jednostki: nazwiska, areały, położenie, klasy bonitacyjne, zmiana pozycji społecznej.

[34] Zastrzeżenie kwerendy: nie wiadomo, jak duże były parcele, kim byli komornicy, czy otrzymali własność, jakie były warunki płatności i czy wszyscy mieszkali w Potarzycy.

[35] APP, j.a. 3215 (Żychlewo, 1823) — bonitacja gruntów trzech właścicieli oraz gruntów przewidzianych w prowizorycznej separacji.

[36] APP, j.a. 3213 (Wymysłowo, 1828) — zestawienie gruntów przed i po regulacji: posiadanych dotąd, uzyskanych po regulacji granicy z Żychlewem oraz po dismembracji folwarku Sułkowice.

[37] Sformułowanie przyjęte w kwerendzie zamiast uproszczenia „Wymysłowo powstało z Sułkowic”.

[38] Zmiany granic z 1908 r.: wrzesień — między miastem Krobia a Landgemeinde Ludwigshof; grudzień — przyłączenie części Sułkowic i Starej Krobi (por. odcinek I cyklu).

[39] Chronologia kwerendy: mapa wspólnych pastwisk Posadowo–Sułkowice–Domachowo–Rębowo, 1822 r.; APP, mapy Rejencji w Poznaniu (m.in. sygn. Rej. Poz. II/315–333), opis katalogowy.

[40] Hipoteza H9-3 kwerendy.

[41] Zasada przyjęta w kwerendzie: traktować mapy nie jako ilustracje, lecz jako porównywalną serię źródeł (warstwy M0–M6 dla każdej miejscowości).

[42] Jak [26].

[43] Jak [29].

[44] Archiwum Państwowe w Poznaniu — mapy Rejencji w Poznaniu, m.in. sygn. Rej. Poz. II/315–333 (1802–1845), oraz rejestry pomiarowo-separacyjne 53/291/0/4.2/3197–3216; opisy katalogowe.

[45] Herder-Institut, Preußisches Urmeßtischblatt 2416 = 4267 Kröben, 1826, skala 1:25 000 — rekord katalogowy; obrazu arkusza nie pozyskano.

[46] Hermann Delius / Nowack, Karte des Kröbener Kreises, 1834 — Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, kolekcja kartograficzna.

[47] Messtischblatt 4267 Kröben (dawne oznaczenie 2416), wydania m.in. 1889, 1911 i późniejsze — AMZP / Landkartenarchiv.

[48] Die Entwaldung des Gostyner Landes, 1938 — krytyka mapy z 1834 r.: przedstawiony stan zalesienia odpowiada rokowi 1826, a część obrazu autor uznaje za niewiarygodną; https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/51210/010368-1938-35.pdf.

[49] Ludwik Plater, zestawienie majętności, 1846 — dwanaście miejscowości w majętności Chumiętki, właściciel: „Rząd”; 2077 mieszkańców.

[50] Königliches Statistisches Bureau, Die Gemeinden und Gutsbezirke des Preussischen Staates und ihre Bevölkerung, Bd. 4: Provinz Posen, Berlin 1874 (spis z 1 XII 1871).

[51] Tamże — dane robocze zestawione w kwerendzie i kontrolowane z transkrypcją AGOFF; przed publikacją naukową wymagają przepisania bezpośrednio z obrazów oficjalnego tomu. Uwaga bibliograficzna: opis AGOFF dla Kreis Kröben zawiera błędne wskazanie tomu („III. Provinz Pommern”) — dane pochodzą z tomu IV, dotyczącego prowincji poznańskiej.

[52] Tamże — agregacja gmin i obszarów dworskich.

[53] Zastrzeżenie kwerendy wobec zestawiania danych Platera (1846) i spisu (1871): inne zasady klasyfikacji, odmienne traktowanie Wymysłowa, zmiany granic, osobne kategorie gminy i obszaru dworskiego.

[54] Korekta K9-6 kwerendy: „ewangelik = Niemiec” jako błąd ekologiczny.

[55] Jak [51].

[56] Interpretacja kwerendy („wieś i folwark — dwa światy pod jedną nazwą”).

[57] Korekta K9-3 kwerendy: „Zmyslowo” w spisie 1871 to inna miejscowość niż Wymysłowo.

[58] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, hasło Chumiętki/Marienheim — obwód dominialny, dwie miejscowości (Chumiętki i folwark Wymysłowo), 10 domów, 139 mieszkańców, 28 ewangelików, 111 katolików; zgodność z wierszem Gutsbezirk Chumientek w spisie 1871.

[59] Korekta K9-2 kwerendy: brak w tabeli statystycznej nie oznacza braku osady.

[60] Jak [4] — „Krobia Unięcina, dziś Humiątki” u Kozierowskiego.

[61] Jak [58] — obwód dominialny Chumiętki/Marienheim w Słowniku geograficznym.

[62] Oś administracyjna zrekonstruowana w kwerendzie (sekcja „Chumiętki/Marienheim i Wymysłowo”): Chumiętki + Wymysłowo → Gutsbezirk Chumientek/Marienheim → Landgemeinde Marienheim (1906) → dalsze zmiany XX w.

[63] Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche. I. Das Königreich Preussen. VII. Lieferung: Die Provinz Posen, 1881 — Marienheim 276,28 ha, Ludwigshof 200,52 ha, Zychlewo 107,34 ha, wszystkie jako własność „Ad. Schatz auf Marienheim”; kopia cyfrowa SBC.

[64] Dokumentacja administracyjna z 1913 r. — korespondencja landrata powiatu gostyńskiego z Königliche Ansiedlungskommission in Posen, wymieniająca Ernsta Manecka z Marienheim jako osadnika.

[65] Wniosek kwerendy: prosty podział „polskie Chumiętki — niemieckie Wymysłowo” nie da się utrzymać.

[66] Pytanie badawcze sformułowane w kwerendzie: czy przełom XIX i XX w. przekomponował demograficznie i własnościowo cały układ Chumiętki–Wymysłowo–Żychlewo–Sułkowice.

[67] Ludwik Władysław Rzepecki, Obraz katolickich szkół elementarnych…, Poznań 1867; https://www.wbc.poznan.pl/publication/194456.

[68] Status danych: nazwiska i daty pochodzą z transkrypcji wtórnej i wymagają kontroli na obrazie strony.

[69] Korekta K9-7 kwerendy: obwody szkolne mogły przekraczać granice osad; do zbadania.

[70] Archiwum Państwowe w Poznaniu, Wydział Powiatowy Gostyń, zespół 53/343/0, m.in. j.a. 53/343/0/3.2/146 (droga łącząca szosę Gostyń–Krobia z Sikorzynem, 1887–1892); droga przez Bukownicę 1890–1927; brukowanie dojazdu przy plebanii w Domachowie 1891–1892; dojazd do kościoła i placu w Domachowie 1901–1923; droga Żychlewo–Ludwigshof/Wymysłowo 1885. Opisy katalogowe.

[71] Dziennik Poznański 1859 — ogłoszenie o sprzedaży baranów z „chlubnie znanej owczarni zarodowej Żychlewo”, znajdujących się w Starej Krobi pod Krobią.

[72] Tamże — nazwisko odczytane w OCR jako „B. Thewill”; identyfikacja osoby wstrzymana do kontroli skanu.

[73] Interpretacja kwerendy: ślad realnego przepływu gospodarczego między wsiami, przydatny do budowy grafu relacji.

[74] APP, j.a. 3209 (Sikorzyn, 1817) i 3211 (Sułkowice, 1817) — pomiar i bonitacja folwarku oraz ziem owczarskich.

[75] J. Niederstetter, Verzeichniss saemmtlicher Ritter- und anderer selbststaendigen groesseren Gueter der Provinz Posen…, Poznań 1859; https://www.wbc.poznan.pl/publication/19258. Publikacja o charakterze urzędowo-statystycznym; dane lokalne dotąd niewydobyte.

[76] Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche… VII Band: Provinz Posen, Berlin 1905; https://www.wbc.poznan.pl/publication/20151. Dostęp do treści w części interfejsów ograniczony.

[77] Ernst Seyfert (oprac.), Güter-Adressbuch für die Provinz Posen, Leipzig 1913; https://www.wbc.poznan.pl/publication/316368.

[78] Zadanie badawcze sformułowane w kwerendzie: tabela zmian własnościowych 1859 → 1905 → 1913.

[79] Zestawienie parafii ewangelickich dla ok. 1907 r. (współczesne opracowanie genealogiczno-historyczne; status: do kontroli w schematyzmach i księgach parafialnych).

[80] Wniosek kwerendy: żadna pojedyncza struktura instytucjonalna nie pokrywa się z układem dwunastu wsi.

[81] Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych z 14 VII 1934 r. o podziale powiatu gostyńskiego na gminy zbiorowe — rozmieszczenie dwunastu miejscowości: 10 w gminie Krobia, Sikorzyn w gminie Gostyń, Rębowo w gminie Piaski.

[82] Wniosek kwerendy: teza „dwunastka to dawny obszar gminy Krobia” jest niezgodna ze stanem z 1934 r.

[83] Rozporządzenie z 14 VII 1934 r. — rozdzielenie gminy wiejskiej Pijanowice (do gminy Gostyń) i obszaru dworskiego Pijanowice (do gminy Krobia).

[84] Rozporządzenie wojewody poznańskiego z 14 IX 1934 r. o utworzeniu gromad: gromada Sikorzyn w gminie Gostyń (z gmin wiejskich Sikorzyn i Pijanowice) oraz gromada Pijanowice w gminie Krobia (z dawnego obszaru dworskiego).

[85] Akt wojewody z grudnia 1937 r. — zniesienie gromady Pijanowice w gminie Krobia i włączenie jej obszaru do Bukownicy.

[86] Korekta KOREKTA-X-01 kwerendy.

[87] Rozporządzenie wojewody z 14 IX 1934 r. — gromada Żychlewo utworzona z dotychczasowych gmin wiejskich Wymysłowo i Żychlewo.

[88] Por. [36]–[38].

[89] Spór prasowy z 1936 r. dotyczący uprzywilejowania Domachowa oraz niezadowolenia Posadowa, Sułkowic i Potarzycy; wszystkie cztery miejscowości należały wówczas do gminy Krobia.

[90] Prasowa definicja Biskupizny operująca układem dwunastu wsi, grudzień 1936 r.

[91] Hipoteza kwerendy (status: hipoteza analityczna, bez wykazanego związku przyczynowego).

[92] Zadania kontrolne wskazane w kwerendzie: protokoły Zarządu Gminy Krobia, sprawa oznaczona 18/BR/36, budżet i ewentualna subwencja na publikację, korespondencja Jana Bzdęgi, prasa lokalna z całego 1936 r., materiały organizacji regionalnych.

[93] Tabela obwodów wyborczych powiatu gostyńskiego, sierpień 1952 r. — obwód nr 14 z siedzibą w Szkole Podstawowej w Wymysłowie (Pijanowice, Stara Krobia, Domachowo, Żychlewo, Wymysłowo, Sułkowice, Posadowo); Chumiętki w obwodzie nr 5 wraz z miastem Krobia.

[94] Zastrzeżenie kwerendy: obwód wyborczy dowodzi istnienia sieci funkcjonalnej, ale nie wyznacza granicy kulturowej.

[95] Podział administracyjny z 5 X 1954 r. — rozdzielenie dwunastu miejscowości między gromady Krobia, Krobia Stara, Chwałkowo i Bodzewo.

[96] Tamże — Sikorzyn wszedł do gromady Krobia Stara z dawnej gminy Gostyń, Rębowo do gromady Bodzewo z dawnej gminy Piaski.

[97] Wniosek kwerendy dla roku 1954.

[98] Tamże — trwałość zespołu musiała przebiegać w poprzek granic administracyjnych.

[99] Por. [2] i [9]–[11].

[100] Hipotezy H9-1 – H9-5 kwerendy.

[101] Hipoteza H9-3 kwerendy — wspólne pastwiska, przekazy gruntów między folwarkami, regulacje granic i separacje jako mechanizm integracyjny.

[102] Jak [39].

[103] Hipoteza H9-5 kwerendy: instytucjonalna domena słabnie i zmieniają się jednostki administracyjne, a sieci małżeńskie, szkoły, targ i parafie utrzymują spójność regionalną.

[104] Hipoteza H9-2 kwerendy.

[105] Hipoteza H9-4 kwerendy — test ilościowy wobec grupy kontrolnej (ludność, wyznanie, zabudowa, szkoły, własność, udział obszarów dworskich, drogi, odległości, dynamika ludności); zastrzeżenie: nie zakładać z góry wyjątkowości dwunastki.

[106] Sekcja „Ustalenia negatywne” kwerendy „Atlas historyczny wsi Biskupizny” (etapy IX–X).

[107] Adam Glapa, Strój dzierżacki (biskupiański), Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953; kopia cyfrowa PTL / Cyfrowa Etnografia: https://www.cyfrowaetnografia.pl/s/cyfrowa-etnografia/media/35322.

[108] Jan Bzdęga, 1936 — obserwacja o niezachowywaniu zwyczajów biskupiańskich w Wymysłowie; por. odcinek I cyklu.

[109] Agnieszka Wajroch, Listy z Biskupizny. Materiały o działalności ludoznawczej Wiesławy Cichowicz, „Rocznik Leszczyński” 16 (2016) — edycja korespondencji Jana z Domachowa Bzdęgi; https://rocznik.mbpleszno.pl/artykuly_cale/85.pdf.

Archiwalia i wydawnictwa źródłowe przywołane w tym odcinku

Archiwum Państwowe w Poznaniu — Rejencja w Poznaniu, sygn. 53/291/0/4.2/3197–3216 (pomiary, bonitacje, separacje 1816–1853); mapy Rejencji, m.in. Rej. Poz. II/315–333; Wydział Powiatowy Gostyń, zespół 53/343/0 (akta drogowe); Akta miasta Krobia, 53/4312/0/-/I/1 (oryginał z 1420 r.).
Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski — t. II nr 643 (1290), t. III nr 1295 (1350), t. VIII nr 889 (1420).
Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu — hasła „Krobia”, „Krobia — Kościelna Wieś”, „Sułkowice”.
Statystyka pruska — spis z 1 XII 1871 (Bd. 4: Provinz Posen, Berlin 1874); Gemeindelexikon für die Provinz Posen (1888); Gemeindelexikon na podstawie spisu z 1910 (wyd. 1912).
Wykazy majątkowe — Niederstetter 1859; Handbuch des Grundbesitzes 1905; Güter-Adressbuch 1913.
Szkolnictwo — L. W. Rzepecki, Obraz katolickich szkół elementarnych, Poznań 1867.
Kartografia — atlas Posener Kammer-Departement 1799; Gilly 1802–1803; Urmesstischblatt 2416/4267 Kröben 1826; Delius/Nowack, Karte des Kröbener Kreises 1834; Messtischblatt 4267 Kröben (1889 i późniejsze).

Kolejny odcinek: „Strój, mowa, przodek. Kto i kiedy wymyślił Biskupiznę”.